Premužićeva Staza: Kamienne Arcydzieło w Sercu Velebitu

Większość górskich szlaków to po prostu ścieżki wydeptane przez pasterzy lub wytyczone najkrótszą linią oporu na szczyt. Jednak w chorwackim paśmie Velebit istnieje trasa, która jest czymś więcej niż tylko drogą – jest pomnikiem ludzkiej determinacji, kunsztu inżynieryjnego i szacunku do natury. Premužićeva Staza, bo o niej mowa, to 57 kilometrów kamiennego traktu, który pozwala spacerować przez jeden z najbardziej niedostępnych i dzikich terenów w Europie tak swobodnie, jakbyśmy przechadzali się aleją w miejskim parku.

Zbudowana w latach 30. XX wieku, ścieżka ta jest ewenementem na skalę światową. Nie ma tu stromych podejść, które zmuszają do łapania tchu co kilka kroków. Szlak trawersuje zbocza Velebitu, utrzymując niemal stałą wysokość, a jednocześnie prowadzi przez sam środek "kamiennego piekła" – labiryntu białych, wapiennych iglic, lejów i przepaści. To idealna propozycja dla tych, którzy chcą znaleźć się na naszej liście szlaków łączących historię z niepowtarzalnym krajobrazem, nie będąc jednocześnie wyczynowymi alpinistami.

Inżynieria bez cementu: Sztuka "suhozidu"

Premužićeva Staza to dzieło inżyniera leśnictwa Ante Premužicia, który w latach 1930–1933 zaprojektował i nadzorował budowę tej trasy. Jego celem było udostępnienie niedostępnych dotąd partii Północnego Velebitu dla turystów i naukowców. To, co udało mu się osiągnąć, do dziś budzi podziw architektów krajobrazu. Szlak został w całości wykonany techniką suhozidu (suchy mur), czyli bez użycia ani grama zaprawy cementowej czy betonu.

Kamienie, z których zbudowana jest ścieżka, murki oporowe, a nawet małe wiadukty i mostki, zostały dopasowane do siebie z chirurgiczną precyzją. Materiał pozyskiwano na miejscu, co sprawia, że szlak idealnie wtapia się w otoczenie – z daleka jest niemal niewidoczny, wygląda jak naturalna półka skalna. Co więcej, Premužić tak poprowadził trasę, by średnie nachylenie wynosiło zaledwie 10-20%. Dzięki temu przez najtrudniejszy teren krasowy w Chorwacji można przejść spacerowym krokiem, nie używając rąk do wspinaczki.

Najbardziej spektakularne są fragmenty, gdzie ścieżka została dosłownie wykuta w pionowych ścianach lub zbudowana na wysokich podmurówkach, zawieszonych nad przepaściami. To dowód na to, że ingerencja człowieka w przyrodę nie musi być destrukcyjna – może być dziełem sztuki, które ułatwia jej podziwianie, nie niszcząc jej charakteru.

Rožanski Kukovi: Kamienny labirynt

Największą atrakcją północnego odcinka szlaku jest przejście przez ścisły rezerwat przyrody Rožanski Kukovi. To obszar o powierzchni niespełna 20 kilometrów kwadratowych, na którym natura zgromadziła niesamowitą kolekcję form skalnych. Wapienne wieże, zwane "kukovi", wyrastają tu jedna obok drugiej, oddzielone głębokimi lejami krasowymi i przepaściami. Krajobraz jest tu tak surowy i biały, że w słoneczny dzień oczy same mrużą się od blasku odbitego od skał.

Wchodząc w ten teren, mamy wrażenie przebywania na innej planecie. Roślinność jest tu skąpa, ograniczona do karłowatych sosen i traw walczących o życie w szczelinach skalnych. To właśnie tutaj najlepiej widać potęgę erozji wodnej, która przez miliony lat rzeźbiła ten teren, tworząc unikalne zjawiska krasowe, takie jak żłobki, ospę krasową i gigantyczne studnie. Premužićeva Staza wije się pomiędzy tymi kolosami, przeprowadzając nas bezpiecznie przez sam środek tego chaosu.

Ciekawostką jest fakt, że mimo surowości terenu, rezerwat ten jest ostoją dzikiej przyrody. W niedostępnych dla człowieka szczelinach gnieżdżą się rzadkie ptaki, a w lasach poniżej szlaku (w słynnej Kotlinie Lubenovac) można spotkać niedźwiedzie brunatne, wilki i rysie. Oczywiście szansa na spotkanie drapieżnika na samym szlaku jest minimalna, ale świadomość, że jesteśmy w sercu prawdziwej dziczy, dodaje wędrówce dreszczyku emocji.

Panorama na archipelag: Kontrast bieli i błękitu

Choć formacje skalne są fascynujące, to większość turystów przyciągają na Velebit widoki na morze. Ponieważ pasmo to wyrasta niemal bezpośrednio z Adriatyku, Premužićeva Staza działa jak gigantyczny balkon widokowy. Przez większość trasy, po naszej lewej stronie (idąc z północy na południe), towarzyszy nam panorama na archipelag Kvarneru.

Widać stąd jak na dłoni wyspę Rab z jej piaszczystymi zatokami, surową i "marsjańską" wyspę Pag oraz górzystą wyspę Krk. W pogodne dni wzrok sięga znacznie dalej – aż do wysp Cres i Lošinj, a nawet na otwarte morze w kierunku Włoch. Kontrast jest niesamowity: stoimy w chłodnym, górskim powietrzu, otoczeni alpejską scenerią, a w dole widzimy rozgrzane słońcem plaże i jachty kołyszące się na wodzie.

Szczególnie magiczny jest moment zachodu słońca. Jeśli planujecie nocleg w jednym ze schronisk (np. Rossijeva Koliba – małym, kamiennym schronie w połowie drogi, lub w schronisku na Alanie), warto wyjść na zewnątrz właśnie o tej porze. Słońce, "tonące" w Adriatyku, barwi wapienne skały Velebitu na różowo i pomarańczowo, tworząc spektakl, który jest absolutną nagrodą za cały dzień marszu. To jeden z tych widoków, które definiują chorwacki krajobraz – nierozerwalne połączenie gór i morza.

ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA

• Poljak, Željko. "Hrvatske planine." Golden marketing, 2001.
• Forenbacher, Sergej. "Velebit: i njegov biljni svijet." Školska knjiga, 2001.
• Abraham, Rudolf. "Walking in Croatia." Cicerone Press, 2011.
• Moharić, T. "Premužićeva staza: Vodič." Park prirode Velebit, 2005.